Öğretmenler için yapay zekâ araçları: ne zaman etik beyan gerekir?
Ders planı, etkinlik fikri, sunum ya da makale özeti için yapay zekâ aracı kullanan öğretmenin beyan vermesi gerekmez. Öğrenci aracı kullanıyorsa, öğrencinin ödevi, sesi ya da notu araca giriyorsa veya aracın çıktısı not ve seviye kararına karışıyorsa, uygulamadan önce MEB'in YAZEK sisteminde Etik Beyan Formu doldurulur. Ölçüt MEB'in Ocak 2026'da yayımladığı etik kılavuzda.
MEB'in yapay zekâ çerçevesi üç adımda kuruldu. 17 Haziran 2025'te 2025–2029 dönemini kapsayan Eğitimde Yapay Zekâ Politika Belgesi ve Eylem Planı yürürlüğe girdi (MEB duyurusu). 22 Ekim 2025'te Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kurulu Yönergesi geldi. 10 Ocak 2026'da da öğretmenin günlük işine dokunan belge yayımlandı: Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu (MEB duyurusu, kılavuzun PDF'i). Bu yazı o kılavuzun öğretmeni ilgilendiren bölümünü sadeleştiriyor. Hukuki bir görüş değil; tereddüt ettiğiniz durumda okulunuzun yapay zekâ etiği ekibine sorun.
Öğretmen yapay zekâ aracını hangi işlerde beyansız kullanabilir?
Kılavuz, öğretmenin kendi hazırlığı için yaptığı kullanımı beyan dışında tutuyor: ders planı ve etkinlik fikri oluşturmak, ders öncesi sunum, video ya da içerik hazırlamak, bir konudaki makaleleri taramak ve özetlemek, mesleki gelişim. Şart iki tane: işin içinde öğrenci verisi olmayacak ve öğrenci sürece doğrudan katılmayacak.
Beyan gerekmemesi sorumluluğun da kalktığı anlamına gelmiyor. Kılavuzun aynı tablosunda bir not var: üretilen ders materyalinin doğruluğu ve müfredata uygunluğu öğretmenin sorumluluğunda. Yapay zekânın kendinden emin bir dille yanlış bilgi üretebildiğini kılavuz da ayrıca söylüyor; bu yüzden araçtan gelen tarihi, sayıyı, tanımı sınıfa götürmeden önce bir kaynaktan kontrol etmek işin parçası.
Hangi durumlarda Etik Beyan Formu zorunlu?
Kılavuz üç durumu sayıyor ve üçünde de "evet" diyor. Öğrenci aracı kendisi kullanıyorsa ya da öğretmen aracı sınıfta öğrencilerle birlikte kullanıyorsa; öğrencinin verisi araca yükleniyorsa; aracın çıktısı öğrenci hakkında bir karara karışıyorsa. İkinci maddedeki ayrıntı önemli: isim silinmiş, veri anonimleştirilmiş olsa bile beyan gerekiyor.
| Ne yapıyorsunuz? | Beyan gerekir mi? | Kılavuzun gerekçesi |
|---|---|---|
| Öğrenciler derste yapay zekâyla soru-cevap yapıyor ya da görsel, müzik üretiyor | Evet | Öğrenci araçla doğrudan etkileşiyor |
| Akıllı tahtada bir konuyu yapay zekâ desteğiyle işliyorsunuz | Evet | Etkinlik sınıfta, öğrenciyle birlikte |
| Kompozisyon, ödev, ses kaydı ya da raporu yapay zekâyla inceliyorsunuz | Evet | Öğrenci verisi işleniyor (isim gizli olsa bile) |
| Not ya da kazanım verisinden başarı yüzdesi, eksik analizi çıkarıyorsunuz | Evet | Öğrenci verisi işleniyor |
| Puanlama, geri bildirim yazma, seviye ya da grup belirleme | Evet | Çıktı öğrenci hakkındaki karara karışıyor |
| Ders planı, etkinlik fikri, sunum, makale özeti | Hayır | Öğrenci verisi yok, öğrenci sürece katılmıyor |
| Öğrenci evde, kendi isteğiyle yapay zekâyla ders çalışıyor | Hayır | Öğretmenin yönlendirmesi ya da resmî ödev yok |
Etik beyan nasıl veriliyor?
Form, uygulamadan önce, çevrim içi olarak YAZEK (Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Beyan Bildirim Sistemi, yazek.meb.gov.tr) üzerinden doldurulur. MEB, sistemin 2 Şubat 2026'da kullanıma açılacağını duyurmuştu. Kimlik ve iletişim bilgileri MEBBİS'ten kendiliğinden gelir. Öğretmenin seçtikleri şunlar:
- uygulamanın yapılacağı okul, sınıf düzeyi, ders ve şube,
- uygulamanın amacı (örneğin ölçme ve değerlendirme; listede yoksa "diğer" ve açıklama),
- kullanılacak yapay zekâ aracı (listede yoksa "diğer" ve aracın adı),
- uygulamanın nasıl yürüyeceğine dair kısa açıklama,
- uygulamanın kılavuzdaki etik ilkelere uygun yürütüleceği beyanı.
Taslak olarak kaydedilen form düzeltilebilir; onaylandıktan sonra değiştirilemez ve silinemez. Uygulamaya başlamak için okul etik ekibinden onay beklemek gerekmiyor. Ekip formu görebilir ve bariz bir risk görürse, kılavuzun örneğiyle kişisel verilerin korunması kanununa aykırı veri toplama ya da güvenlik açığı, "uygulamayı başlatmayın/durdurun" uyarısı verebilir.
Bir aracı sınıfa getirmeden önce neye bakmalı?
Kılavuzun altı ilkesinden öğretmenin sınıfta doğrudan kullanacağı bir kontrol listesi çıkıyor. Hepsi kılavuzun kendi maddelerinden:
- Önce kendiniz deneyin. Kılavuz, aracın güvenlik filtrelerinin çalıştığından ve uygunsuz içerik üretmeyeceğinden öğretmenin önceden emin olmasını istiyor.
- En az veriyi verin. Veriler yalnız gerekli olan asgari düzeyde toplanmalı; model eğitimi için ya da üçüncü taraflarla paylaşılmamalı.
- Fotoğraf, ses, video için izin alın. Bu tür kişisel verilerin toplanması ve işlenmesi için açık rıza ya da aydınlatılmış onam isteniyor.
- Yapay zekâ olduğunu söyleyin. Öğrenci ve veli, bir insanla mı yoksa bir yapay zekâ sistemiyle mi konuştuğunu bilme hakkına sahip.
- Notu araç vermesin. Yapay zekâ yalnız yardımcıdır; kılavuz, öğrenciye verilecek notu hiçbir koşulda tek başına belirleyemeyeceğini açıkça yazıyor. Öğretmen çıktıyı düzeltebilmeli.
- Katkıyı ayırt edin. Yapay zekâ çıktısı ile öğretmen katkısı ayırt edilebilir olmalı; yapay zekâ katkısıyla hazırlanan içerik ve değerlendirmede bu katkı belirtilmeli.
- Yedek plan tutun. Sistem kesilirse ya da hata verirse dersin nasıl süreceği önceden düşünülmeli.
Kılavuz ekran süresini de anıyor: öğrencinin ekran süresi, dikkati ve duygusal iyilik hâli gözetilmeli, aşırı kullanımı artıran tasarımlardan kaçınılmalı. Ekran süresiyle ilgili araştırmaları ayrı bir yazıda topladık.
İlkokulda yapay zekâ yerine ne kullanılabilir?
Her ders için yapay zekâ gerekmiyor. Algoritma ve sıra fikri, ilkokulda ekransız da öğretilebiliyor: çocuklar birbirine kartla "komut" veriyor, biri robot olup kartta ne yazıyorsa onu yapıyor. Bunun için öğrenci verisi de beyan da gerekmiyor. Kod Haftası için hazırladığımız 30 dakikalık ekransız etkinliği ve basılabilir kartlarını bu yazıda anlattık; sınıf düzeyine göre kodlama oyunlarına bakmak isteyen öğretmenler için de yazılar sayfamızda başka içerikler var.
Sık sorulan sorular
Ders planını yapay zekâyla hazırlarsam etik beyan vermem gerekir mi?
Hayır. MEB'in kılavuzuna göre ders planı, etkinlik fikri, sunum hazırlama ve makale özetleme gibi, öğrenci verisi içermeyen ve öğrenciyi doğrudan işe katmayan kullanımlar için beyan gerekmez. Hazırlanan materyalin doğruluğu ve müfredata uygunluğu yine öğretmenin sorumluluğundadır.
Öğrencinin adını silersem ödevini yapay zekâya yükleyebilir miyim?
Yükleyebilirsiniz ama beyan gerekir. Kılavuz, ödev, ses kaydı ya da not gibi öğrenci verileri isimler gizlenmiş ve anonimleştirilmiş olsa bile bir yapay zekâ sistemi tarafından işleniyorsa Etik Beyan Formu doldurulmasını zorunlu sayıyor.
Etik beyan formu nereden ve ne zaman doldurulur?
Uygulamadan önce, MEB'in Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Beyan Bildirim Sistemi YAZEK üzerinden (yazek.meb.gov.tr) çevrim içi doldurulur. Kimlik bilgileri MEBBİS'ten gelir; öğretmen okul, sınıf düzeyi, ders, şube, uygulamanın amacı ve kullanılacak aracı seçer. Onaylanan form sonradan değiştirilemez ve silinemez.
Etik beyandan sonra okulun onayını beklemek gerekir mi?
Hayır. Kılavuza göre öğretmenin uygulamaya başlaması için okul etik ekibinden ya da bir kuruldan onay alması gerekmez. Ancak okul ekibi bariz bir risk görürse, örneğin kişisel verilerin korunması kanununa aykırı veri toplama, öğretmene uygulamayı başlatmamasını ya da durdurmasını söyleyebilir.
Öğrenci evde kendi başına yapay zekâ kullanırsa beyan gerekir mi?
Gerekmez. Kılavuz, öğretmenin yönlendirmesi ya da okulun resmî bir ödevi olmadan, tamamen öğrencinin kendi isteğiyle evde ders çalışırken yapılan kullanımı beyan dışında tutuyor.
Kaynaklar
- MEB. Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu, Ankara, 2026: Bölüm 2 (etik ilkeler), Bölüm 4.1 (öğretmenlerin etik beyan süreci) ve Tablo 1. PDF (22 Ekim 2026'da bakıldı)
- MEB. "Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu Yayımlandı", 10 Ocak 2026. meb.gov.tr (22 Ekim 2026'da bakıldı)
- MEB. "Eğitimde Yapay Zekâ Politika Belgesi ve Eylem Planı Yürürlüğe Girdi", 17 Haziran 2025. meb.gov.tr (22 Ekim 2026'da bakıldı)
Diğer yazılarımız yazılar sayfasında.
Yazan: Heppedu · 22 Ekim 2026 · Sorular ve düzeltmeler: destek@heppedu.com